ZEYTİN AĞACI KALACAK...
Mehmet Laleli
Meşeden zeytine, zeytinden nereye?
Zeytinciliğin ekonomik ve ekolojik geleceği üzerine
Zeytin ağacı hakkında söylenecek çok şey var. Zeytincilik hakkında ise söylenmemiş pek az şey kaldı. Söylenenlerin ne kadarının dinlendiği, dinlenenlerin ne kadarının anlaşıldığı, anlaşılanların ne kadarının uygulandığı ayrı mesele.
Bir Zeytin Ağacı Günü daha kutlayacağız. Ağacın kutsallığından, barışın sembolü oluşundan, zeytinciliğin öneminden, çiftçinin desteklenmesinden söz edilecek.
Bunları dinlerken insanın aklına aynı soru geliyor: Bu kadar konuşarak geldiğimiz yer burasıysa, acaba biraz da susmayı mı denesek?
Zeytinden önce meşe vardı
Batı Anadolu'nun palamut meşeleri yüzyıllar boyunca dericiliğin tanen kaynağıydı. Palamut toplandı, kurutuldu, limanlardan Avrupa'ya gönderildi. Meşelikler yalnızca orman değil, kırsal ekonominin üretim alanlarıydı.
Sonra sanayi değişti. Krom tabaklama yaygınlaştı, palamut ticareti önemini kaybetti. Meşeliklerin bir bölümü tarıma açıldı, yerine zeytin dikildi.
Bir ağacın ekonomik değeri azaldığında, yerine başka bir ağaç koyduk. Bunu kalkınma saydık.
Doğa bir ürünün modasının geçtiğine kendi karar vermez. İnsanlar pazarları ve teknolojileri değiştirir, ardından arazinin yeni düzene uymasını bekler. Bir zamanlar meşeyi gözden çıkardık; şimdi zeytini korumak için kanunlardan söz ediyoruz. Oysa asıl soruyu hâlâ yeterince sormuyoruz:
Bir ağacı korumak, onu yetiştiren ekonomik ve ekolojik düzeni korumadan ne kadar mümkün?
Önce fidan diktik, sonrasına bakarız dedik
Zeytinciliği geliştirmeye karar verdik. Güzel bir karardı. Fidan üretimini destekledik, dikimleri teşvik ettik. Zeytin yetişen yerlere de, yetişmesi tartışmalı yerlere de diktik; verimli tarım topraklarına da, marjinal arazilere de.
Ulusal bir üretim planına, bölgesel uygunluk değerlendirmesine, uzun vadeli arz-talep projeksiyonlarına yeterince ihtiyaç duymadık. Yerel çeşitleri korumak ve geliştirmek yerine adı bilinen birkaç çeşidi yaygınlaştırmak daha kolay geldi.
Oysa zeytin ağacı yalnızca bir fidan değildir. Toprağı, suyu, iklimi, çeşidi ve ürününün değerlendirilme olanağıyla birlikte düşünülmesi gereken, onlarca yıl yaşayacak bir üretim varlığıdır.
Fidan sayısı kolay hesaplanıyordu. Kaç ağacın verimini kaybettiği, kaçının artık ekonomik olarak hasat edilemediği aynı kolaylıkla konuşulmuyordu. Yeni fidanlar başarıydı. Eski ağaçların verim kaybı, üzerinde fazla durulmaması gereken bir ayrıntıydı.
Zeytin yetiştirdik, sonra fabrika yetiştirdik
Zeytinlikler arttıkça fabrikalar da artsın istedik. Bazı bölgelerde zeytinliklerden daha hızlı arttılar. Makineye destek vermek mümkündü. Ama hammaddenin sürekliliği, şişe, ambalaj, satış organizasyonu ve pazarın büyüklüğü aynı bütünlük içinde ele alınmadı.
Makine almak yatırım sayıldı. O makinenin yılın kaç günü çalışacağı ikinci planda kaldı. Fabrika açılışında kurdele kesmek mümkündü. Pazar araştırmasının açılışında ne kesileceği henüz keşfedilmedi.
Kuzey Ege bunun dikkat çekici örneklerinden biri. Ayvalık ve Edremit Körfezi'nin tarihsel ünü yatırımlara güçlü bir gerekçe oldu; ama geçmişin kalite itibarı geleceğin üretim miktarını garanti etmiyordu. Bugün fabrikaların önemli bir bölümü aynı sınırlı hammaddeye talip. Herkes birbirinin önünden zeytin almaya çalışıyor. Zeytin fiyatı da işleme maliyeti de yükseliyor; son ürünün değeri aynı oranda yükselmiyor.
Buna rekabet diyoruz. Oysa bazen rekabet sandığımız şey, yanlış planlanmış kapasitenin kendi kendisini tüketmesidir.
Toprak yerinde duruyor. Peki, içinde ne kaldı?
Zeytin kuraklığa dayanır, fakir toprakta yaşar, yüzyıllarca ayakta kalır. Doğru. Fakat bir ağacın yaşayabilmesiyle ekonomik olarak üretim yapabilmesi aynı şey değildir.
Kuzey Ege'nin geleneksel zeytinliklerinde organik madde kaybı, erozyon, sığ topraklar ve uzun yılların biriktirdiği üretkenlik sorunları var. Üzerine değişen yağış rejimleri ve sıcaklık dalgalanmaları ekleniyor. İklim değişikliği bu sorunları tek başına yaratmadı; zaten kırılgan hale gelmiş bir sistemin zaaflarını ağırlaştırdı.
Bu arada, iç kesimlerin derin ve verimli topraklarında daha geniş ölçekte zeytin yetiştiriliyor ve bu maliyet avantajı, geleneksel bölgelerin rekabetini daha da güçleştiriyor. Bir tarafta zeytinin tarihsel yurdu var, diğer tarafta modern üretimin ekonomik koşulları. İkisi her zaman aynı yerde buluşmuyor.
Peki, toprağı iyileştirelim. Organik maddeyi artıralım, erozyonu önleyelim, su tutma kapasitesini yükseltelim. Hepsi gerekli. Ama hangi parayla?
Ağaç başına 6–16 kilogram zeytin alınan, yalnızca toplama maliyetinin kilogram başına 22 liraya ulaşabildiği bir yerde, toprağa yapılacak yatırım kendisini ne zaman geri ödeyecek?
Toprağın biyolojisi kadar işletmenin bilançosu da gerçektir. Bilimsel olarak doğru olan her uygulama, her üretici için aynı anda ekonomik olarak uygulanabilir olmayabilir. Sürdürülebilirliğin en az konuşulan tarafı budur.
Zarar ederek üretime devam etmek sürdürülebilirlik değildir. Zararı sürekli hale getirmek, hiç değildir.
Zeytinyağı ucuz olsun, üretici de kazansın
Bir zamanlar yarım ekmekle birkaç zeytin, dar gelirli bir insanın öğünüydü. Bugün aynı zeytin en zengin sofraların da vazgeçilmezi. Büyük alıcıların sofralık zeytin için girdiği fiyat rekabeti yağlık zeytin piyasasına da yansıyor. İşçilik pahalı. Enerji pahalı. Nakliye pahalı. Finansman pahalı.
Ama zeytinyağı ucuz olsun istiyoruz. Üretici kazansın, tüketici az ödesin, ihracat artsın, stok kalmasın, kalite yükselsin. Bütün bunların aynı anda gerçekleşmesini beklemek, ekonomik modelden çok temenniye benziyor.
Yüksek katma değerli pazarın da bir sınırı var. Ürün elde kaldığında, uygun olmayan depolama koşullarında kalite kaybı yaşanabiliyor; eski ürünle yeni ürün, iyi ürünle kötü ürün, gerçek kaliteyle pazarlama iddiası yan yana duruyor. Üretici daha fazla kazanmak için daha fazla üretiyor; daha fazla üretim, pazar bulunamayınca yeni bir fiyat baskısı yaratıyor.
Sonra bir destek daha istiyoruz. Bir yasak daha. Bir istisna daha. Bir teşvik daha. Ve elbette bir toplantı daha.
Desteklemek ile geliştirmek aynı şey değildir
Zaman zaman zeytinyağına prim verdik, zeytine vermedik. İhracatı destekledik, ambalajlı ihracatı ayrıca destekledik, ardından ihracatı kısıtladık. Dahilde işleme, ithalat olanakları ve ihracat sınırlamaları arasında üreticinin öngörebileceği istikrarlı bir düzen kurmakta zorlandık.
Oysa birbirini izleyen müdahaleler bir üretim planının yerini tutmaz. Bir tarım politikasının başarısı dağıttığı destek miktarıyla değil, o desteklerin sonunda oluşan üretim sisteminin sağlığıyla ölçülmelidir.
Ağaçların verimli kalmadığı, fabrikaların hammadde bulamadığı, üreticilerin zarar ettiği bir sistemde, daha fazla ağacı ve daha fazla fabrikayı ayrı ayrı başarı saymanın pek anlamı yok.
Küçük üretici, büyük üretici ve zararın ekonomisi
Zeytincilik kimileri için bir geçim kaynağı, kimileri için bir yatırım, kimileri için bir yaşam biçimi. Bunların hepsi meşru tercihler olabilir. Ancak aynı piyasada farklı ekonomik beklentilerle hareket eden üreticilerin maliyetler üzerindeki etkileri de farklıdır.
Kimi üretici erken hasat için işçilik ücretini rahatlıkla iki katına çıkarabiliyor, zararını kişisel harcaması olarak değerlendirebiliyor. Kimi üretici ise o ücretin birkaç lira artması halinde bütün yılın hesabını yeniden yapmak zorunda.
Birinin hobisi, diğerinin geçim kaynağının maliyetini yükseltebiliyor. Üstelik başka işlerinden doğan KDV’yi azaltmak için bile zeytinciliğe girenlerin olabileceği bir piyasada, birinin harcayacak parası var, diğerinin o parayı kazanması gerekiyor. Sonra aynı işçiyi arıyor, aynı zeytine talip oluyorlar. Buna da rekabet diyoruz.
Kiralama ilişkileri de değişiyor. Arazi sahibi, kâr ve zararın paylaşıldığı bir ortaklık yerine ağaç başına sabit miktarda zeytinyağı almayı tercih edebiliyor. Üretim riski işletmeciye geçiyor. Büyük şirketler bu riski farklı biçimlerde yönetebiliyor; küçük işletmelerin aynı imkânları bulunmayabiliyor.
Zamanla üretim, işleme ve atık yönetimi kapasitesinin az sayıda işletmede yoğunlaşması ihtimali ortaya çıkıyor. Bir fabrikanın çalışabilmesi için zeytin bulması yetmez; karasuyunu ve diğer yan ürünleri de mevzuata uygun biçimde yönetebilmesi gerekir. Atığını teslim edemeyen fabrikanın, zeytini olsa bile çalışması mümkün olmayabilir. Bugün Kuzey Ege'de küçük işletmelerin geleceğini tehdit eden meselelerden biri budur.
Buna serbest piyasa diyebiliriz. Ama serbest piyasanın çalışabilmesi için önce piyasada yeterince serbest oyuncu kalması gerekir.
Kaliteyi konuşmadan önce şişenin içine bakalım
Kimyasal kalite, duyusal kalite, hasat zamanı, depolama koşulları... Her biri ölçülmeli, denetlenmeli, geliştirilmeli. Tadım panellerinin karşılaştırılabilirliği ve duyusal değerlendirmelerin tekrarlanabilirliği üzerinde de daha fazla çalışılması gerekiyor.
Ama daha temel bir mesele var: Önce satılan ürünün gerçekten zeytinyağı olduğundan emin olmalıyız. Yol kenarında doğal, köylü işi, taş baskı, sızma gibi ifadelerle satılan ürünler yıllardır var; internet bu pazara yeni olanaklar ekledi. Yanlış etiketleme, tağşiş ve yanıltıcı tanıtım karşısında tüketicinin korunması hâlâ temel bir ihtiyaç.
Buna rağmen karbon ayak izini, karbon nötr üretimi, rejeneratif tarımı konuşuyoruz. Bunlar önemsiz değil. Ancak şişenin içindeki ürünün kimliğini güvence altına alamadığımız yerde, şişenin üzerindeki çevresel iddiaların ne kadar anlam taşıdığını da sormak gerekiyor.
Önce zeytinyağının zeytinyağı olduğundan emin olalım. Sonra ne kadar erdemli olduğunu tartışırız.
Zeytinlikleri koruyalım. Peki ne için, nasıl?
Zeytinliklerin korunması konusunda büyük bir toplumsal hassasiyet var. Olması da gerekir. Ancak korumak, her alternatifi düşünmeden reddetmek anlamına gelmemeli.
Zeytin, birçok başka bitkinin ekonomik olarak yetiştirilemeyeceği arazilerde yaşayabilir; bu onu arazi planlamasında özel bir yere koyar. Derin ve verimli toprakların tamamını zeytinliğe dönüştürmek zorunda değiliz. Her zeytinliği koşullarından bağımsız olarak dokunulmaz saymak da doğru olmayabilir.
Madencilik yapılacaksa kaynağın değeri, su ve toprak üzerindeki riskler ve faaliyet sonrası rehabilitasyon birlikte değerlendirilmeli; rehabilitasyon yalnızca proje dosyasında kalmamalı. Agrivoltaik sistemler gibi enerji üretimini zeytincilikle birleştiren seçenekler ise bilimsel denemeler ve gerçek ekonomik hesaplarla araştırılmalı.
İmarda da bir çelişki var. Bir yanda tek bir ağacın yanına küçük bir yapı yapamayan insanlar, diğer yanda geniş alanları dönüştürebilen büyük projeler. Sorun yalnızca izin verilip verilmemesi değil; neye, kime, hangi koşullarda ve ne karşılığında izin verildiği.
Bir araziye yapılacak yatırımın gerçekten gerekli olup olmadığı, sağlayacağı ekonomik yarar, kaybettireceği tarımsal üretim kapasitesi ve geri dönüşü mümkün olmayan çevresel etkileri birlikte hesaplanmalıdır.
Bir üreticiye zeytinliğini korumasını söylemek kolaydır. O zeytinlikten geçimini sağlayamadığında ne yapacağını sormak ise daha zahmetlidir. Zeytinlikleri korumak için kanunlarımız var. Peki üreticinin ekonomik varlığını koruyacak düzenimiz ne kadar güçlü?
Ağacı korumak istiyorsak, onu korumanın ekonomik koşullarını da oluşturmak zorundayız.
Her şeye rağmen üretmek mi, hesabını bilerek üretmek mi?
Zeytincilikte direnmekten söz ediyoruz. Direnmek ne demek?
Borçlarını ödeyinceye kadar üretip ardından fabrikasını devretmek, bu işten çıkmak isteyenler var. Çocuklarının aynı işi yapmasını istemeyen üreticiler var. Şehirden uzaklaşıp kendi zeytinyağını üretmenin mutluluğunu yaşayan, zararı bu yaşam biçiminin bedeli olarak kabul edenler var. Bir de zeytinciliği meslek olarak sürdürenler var.
Zeytini yetiştirmek, işlemek ve satmak aynı ekonomik hesabın parçaları. Üretim miktarı kadar, o ürünün hangi pazarda ve hangi maliyetle satılabileceğini de düşünmek gerekiyor.
Büyümek her zaman gelişmek değildir. Bazen büyümemek, işletmeyi ve toprağı korumanın en doğru yoludur.
Geleneksel üreticinin uyguladığı basit bir model var: Ürünün olduğu yıl zeytinini toplar. Ürün yoksa toplamaz. Ağaca büyük yatırımlar yapmaz. Ürün varsa değerlendirir, yoksa bir sonraki yılı bekler.
Bu yaklaşım yetersiz görünebilir. Ancak harcamanın geri dönmeyeceği yerde harcama yapmamak her zaman bilgisizlik değildir. Bazen koşullara uyum sağlamanın bir yoludur.
Elbette bu model modern bir zeytinyağı endüstrisini besleyemez. Zaten mesele de burada.
Bir ağacın varlığını sürdürmesi için gereken ekonomik düzen ile büyük bir fabrikanın ayakta kalması için gereken ekonomik düzen aynı değildir.
Zeytin ağacı bir yıl ürün vermezse ertesi yıl yeniden verebilir. Fabrika ise çalışmadığı yılın finansman giderlerini, bakımını, personelini ve borçlarını kendiliğinden ortadan kaldıramaz.
Ağacın dayanıklılığını endüstrinin dayanıklılığı sanmak, yaptığımız temel hatalardan biri olabilir.
Bir zeytinliğin başarısı nasıl ölçülür?
Bir yılda kaç ton verdiğiyle değil, yirmi yılda ne verdiğiyle. Kalitesini ve toprağının üretkenliğini ne ölçüde koruduğuyla, yatırımlarını ne kadar geri ödediğiyle.
Bir yıl yüksek verim alıp sonraki yıllarda toprağını, suyunu ve ekonomik gücünü kaybeden işletme başarılı sayılabilir mi? Daha fazla ürün elde ederken daha fazla zarar eden bir işletmeyi nasıl değerlendirmeliyiz?
Ağaç yüzlerce yıl yaşayabiliyor. Tarım politikaları ise birkaç yıllık dönemlerle, yatırım kararları kısa vadeli beklentilerle, üretici davranışları o yılın fiyatıyla şekilleniyor. Biz bazen gelecek yıl ne yapacağımızı bilmiyoruz.
Barışın sembolü, kavganın ortasında
Zeytin ağacının barışın sembolü olduğunu söylemeyi seviyoruz.
Bugün Batı Şeria'da Filistinli çiftçiler kendi zeytinliklerine ulaşmakta, kendi ağaçlarından ürün toplamakta güçlük çekiyor. Hasat sırasında saldırılar yaşanıyor. Ağaçlar zarar görüyor. Hasada yardım etmeye gelen insanlar gözaltına alınıyor.
Bir ağacı yetiştiriyorsunuz. Yıllarca bakıyorsunuz. Toprağını tanıyorsunuz, hasat zamanını bekliyorsunuz. Sonra bir gün, kendi ağacınızın yanına gitmeniz engelleniyor. Ağacın üzerinde ürün var. Siz o ürünü toplayamıyorsunuz.
Bunun ne anlama geldiğini anlamak için büyük siyasi teorilere ihtiyaç var mı?
Ağacı korumakla övünen insanlık, ağacın meyvesini toplamak isteyen insanı korumakta zorlanıyor. Belki de sorun zeytin ağacının neyi temsil ettiği değil; bizim temsil ettiğimiz değerlere ne kadar bağlı kaldığımız.
Zeytin ağacı bütün bunlardan habersiz. Meyvesini veriyor. Veremediği yıl bekliyor.
Son tanık
Herkesin bir kurtuluş reçetesi var. Bir kısmı hiç zeytin toplamamış. Bir kısmı hiç fabrika çalıştırmamış. Bir kısmı bir kilogram zeytinyağının gerçek maliyetini hiç hesaplamamış.
Ama konuşuyoruz. Çok konuşuyoruz.
Bir zamanlar bu topraklarda meşeler vardı. Sonra zeytin dikildi, fabrikalar kuruldu, markalar yaratıldı. Bugün o düzenin de sınırlarını görüyoruz.
Belki bazı zeytinlikler başka tarımsal faaliyetlere ayrılacak. Belki kimi fabrikalar kapanacak, kimileri birleşecek. Bütün bunlar mümkün; çünkü insanların kurduğu ekonomik düzenler değişir.
Ama zeytin ağacı, kökü ve yaşam koşulları kaldığı sürece yeniden sürgün verebilir. Her ağaç kurtulmaz. Her zeytinlik eski haline dönmez. Yine de zeytin ağacının yaşama kapasitesi, insanların onun çevresinde kurduğu birçok ekonomik düzenden daha uzun ömürlü olabilir.
Meşeyi gözden çıkardık. Zeytini kutsallaştırdık. Şimdi zeytinin ekonomik geleceğini tartışıyoruz.
İnsanların beklentileri değişiyor. İhtiyaçları değişiyor. Çıkarları değişiyor. Açgözlülükleri ise pek değişmiyor.
Şimdi bir Zeytin Ağacı Günü daha kutlayacağız. Konuşmalar yapılacak, yeni hedefler açıklanacak. Bunca konuşmanın ardından insan ister istemez düşünüyor: Daha ne söyleyeyim?
Meşeler gitti. Zeytinler geldi. Fabrikalar kuruldu. Piyasalar değişti. İnsanlar birbirleriyle yarıştı, kavga etti, kazandı, kaybetti. Bunların hepsi bir gün tarih olacak.
Zeytin ağacı, yaşayabildiği yerde yeniden sürgün verecek. Belki de bütün bu hikâyede en az konuşan, ne yaptığını en iyi bilen odur.
Zeytin ağacı yaşamak için ne kadarına ihtiyacı olduğunu biliyor.
İnsan henüz ne kadarının kendisine yeteceğine karar veremedi.
Zeytin Ağacı Günü kutlu olsun.