Lindy Etkisi
![Lindy Etkisi]( "Lindy Etkisi")
Bir makalenin insan eli ile yazıldığındaki etkisi ile sadece bilgi veren bir yazı olması arasındaki farkı vurgulayabilmek için bu sayıda sizlere aynı konuda iki makale sunuyoruz. Bu fark cümle yapılarından ve kelime seçiminden geliyor aslında. Bunlardan “Hayatın içinden ilginç bir kavram: Lindy Etkisi” adlı makale bizler tarafından yani insan eli ile yazıldı. İkinci makale ise yapay zekâ tarafından. Bu konudaki düşüncelerinizi bizlerle paylaşırsanız yapay zekânın bizlere olan etkisi veya katkısını birlikte değerlendirmiş oluruz diye düşündük.
Hayatın içinden ilginç bir kavram: Lindy Etkisi
Tuna Yenicesu
Dr. Ayşe Ergüven Ph.D., Biol.
Günümüzde ikili bir yaşam sürüyoruz. Dijital dünya ve geçmişten gelen bildiğimiz hayat unsurları. Dijital ortamların her yeri kapladığı bu dünyada, bir şeye karar vermek yani dijital ortamlardan gelen bilgileri ayıklayıp, buradan anlamlı içerik çıkarmak gittikçe zorlaşıyor. Gürültüde tanıdık bir ses aramak gibi.
Neyse ki, gürültünün içinde tanıdık sesleri ayırmak ve öğrenmeye değer bilgileri ayıklamanın bir yolu var. Buna Lindy Etkisi deniyor.
Lindy Etkisi, bir şeyin eskiliğinin, gelecekte var olma olasılığını da etkilediğini anlatan bir fikir.
Nassim Nicholas Taleb, Kırılgan Olmayanlar: Düzensizlikten Kazanç Sağlayanlar (Antifragile: Things That Gain From Disorder) adlı kitabında, bu kavramı bozulmayan bilgi de dahil çeşitli öğeleri şu şekilde tanımlamaktadır:
“Bir kitap kırk yıldır basılmaya devam etmiş ise, önümüzdeki kırk yıl boyunca da basılmaya devam edecektir, yani bu beklenebilecek bir kavramdır. Eğer kitap kırk yılın sonunda on yıl daha hayatta kalırsa, önümüzdeki elli yıl boyunca da basılmaya devam etmesi beklenir. Bu, basitçe, bir kural olarak, uzun süredir var olan şeylerin neden insanlar gibi ‘yaşlanmadığını’, aksine kabul görerek ‘gençleştiğini’ açıklar. Yok olmadan geçen her yıl, ek yaşam beklentisini ikiye katlar. Bu, bir tür sağlamlığın göstergesidir. Bir nesnenin sağlamlığı, ömrüyle orantılıdır!”
Örneğin Shakespeare’in Macbeth oyunu. Bu oyun 1606’da yazıldı, yani yaklaşık 400 yıldır varlığını sürdürüyor. Lindy Etkisi’ne göre, bu oyunun 400 yıl daha varlığını sürdürmesini bekleyebiliriz.
Ancak, eğer bu oyun şimdiki zamanın ruhunda yüz yıl daha oynanırsa önümüzdeki beş yüz yıl boyunca da varlığını sürdüreceğini söyleyebiliriz.
Lindy Etkisi, uzun vadede neyin önemli olduğunu, neyin önemsiz olduğunu ayırt etmemize yardımcı olur. Bu kavram ile irdelediğiniz herhangi bir bilgi güvenilir ve sağlam bilgidir. On, yirmi, elli yıl sonra da geçerli ve uygulanabilir olacaktır, buna güvenebilirsiniz. Zaman, doğal bir filtredir. Bir şey uzun süredir var ise, bu bir şekilde hâlâ önemli olduğu anlamına gelir. Yararlıdır. Ve bunları, bilmek katma değer yaratır.
Lindy Etkisini, bu şekilde tükettiğiniz her türlü nesne, kavram ve bilgi içeriği için kullanabilirsiniz (1). En iyi örneklerden biri Hipokrat Yeminidir. Asırlardır geçerliliğini korumaktadır.
Lindy Etkisinin ilginç bir hikayesi var
1964 yılında, şov dünyasında çalışanlar sık sık Broadway’deki Lindy Restorana giderler, orada işlerini konuşurlardı. Bu restoranın müdavimlerinden biri de yazar Albert Goldman idi. O restoranda komedyenler de gösteri yapıyorlardı. Goldman, yeni bir komedyenin bu ortamda hayatta kalma şansının her yıl nasıl arttığını anlatan “Lindy'nin Yasası” adlı bir makale yazdı: "Bir komedyeninin yaşam beklentisi, bu mecrada kaldığı toplam süre ile ters orantılıdır. Eğer kibirle, kendini kandırarak haftalık hatta aylık bir programa başlarsa, ilk sezonun ötesinde hayatta kalma şansı çok azdır. Ancak işin içindeki yaşlı filozoflarının tercih ettiği gibi kaynakları koruma politikasını benimser, kendini “özel programlar” ve “konuk oyuncu” rollerine sınırlarsa, çok uzun süre dayanabilir." (2) Yani ne kadar tekrarlayabilir ve tercih edilirse o kadar uzun süre dayanır, hatta gelecekte de hatırlanır.
Goldman’ın makalesinden çıkan bilgi Lindy etkisinin, birçok alanda, çeşitli şekillerde ortaya çıkan önemli bir istatistiksel olgu olduğudur. Bu ilginç çünkü bu etkiyi formüle etmeye yarıyor (3).
Açık kanser cerrahisi yöntemleri iyi bir örnek
Çok farklı bir konu açık cerrahi ve özel olarak kanser cerrahisi de Lindy etkisi ile değerlendirilmiş örneğin. Robotik cerrahi de minimal invaziv cerrahi de dahil olmak üzere açık kanser cerrahisinin hâlâ son derece geçerli ve kalıcı olduğu yöntemler olduğu tartışmasız. Bu durum özellikle kaynakları kısıtlı ülkeler için geçerli olmakla birlikte, her gün çeşitli organları etkileyen geniş bir kanser yelpazesiyle uğraşmak zorunda olan dünyanın dört bir yanındaki genel cerrahi onkologları için de geçerlidir. Özellikle büyük tümörleri çıkarmak için açık cerrahi en uygun yaklaşım olmaktadır, çoğunlukla. Kanser vücutta büyüdükçe ve insanlığı etkilemeye devam ettiği sürece, açık cerrahi de varlığını sürdürecektir. Bu hastalara müdahale etmek durumunda kalan cerrahların da, yeni ve gelişmiş cerrahi teknikler kadar açık cerrahiyi de uygulayabilmeleri, açık cerrahinin rolünü asla küçümsememeleri, hafife almamaları önemlidir. Cerrahide Lindy etkisi! (4).
Bu örnek dışında sağlık alanında bugün bile tartışılan tam bir Lindy etkisi konusu, aşılar. Özellikle çocuklarımıza aşıların koruyucu gücünü geliştirilerek uygulamaya devam etmekteyiz. Çocuk felci aşısı 1955 yılından beri uygulanırken, kuduz aşısı 1885 yılından beri kullanılmaktadır yani daha da eskidir. Evet aşının içeriği geliştirilmiş, ama kavram değişmemiş bugün de.
Anestezi uygulaması örneğin. Hastaya müdahalede mümkün olan acıyı dindirme yöntemleri antik çağdan beri var. Ama modern anestezi uygulamalarının başlangıcı 1846 yılı. Burada morfin içinde Lindy etkisini düşünebiliriz. Sonra aspirin mesela. Hemen akla gelecek olanlar diğerleri sıtma ile mücadelenin temeli, kinin, iyot örneğin en temel antiseptik vd. Örnekler çok, düşündükçe akla geliyor.
Çıplak gözle göremediğimiz canlıları bize gösteren mikroskop 1590 yılından beri bizimle, gelişti evet ama kavram aynı. Vücuda müdahale etmeden içini görmemize yarayan röntgen mesela, X-ışınlarının keşfedildiği 1895 yılından beri başvurulan bir yöntem.
Lindy etkisinde olan tıbbî uygulamalar da var, örneğin sterilizasyon. Bu kavram milattan önce 2400 yılından beri hayatımızda. Mısırlılar bakır kaplar kullanırlarmış, Hipokrat kaynar su veya alkol ile sterilizasyon yaparmış. Uygulama o tarihlerden beri geçerli.
Düşündükçe pek çok şeyin aslında bu etki kavramını taşıdığını görebiliriz. Lindy etkisinde olmayan ne var derseniz işlenmiş yiyecek ürünleri diyebiliriz. Modern dünyada çok kısa bir zamandır yeri olan ama zararları nedeni ile kaybolmaya yüz tutan yiyecekler. Umarız bir daha girmezler hayatımıza…
Belki siz okuyucularımızda bu kavram ile örnekler hatırlayıp bizlere yazarsınız?
Kaynaklar:
1.https://www.wealest.com/articles/lindy-effect
3.https://arxiv.org/pdf/2308.09045#:~:text=Its%20decline%20over%20time%20indicates,at%20any%20time%20t)%3A
4.https://ascopost.com/issues/december-10-2024/the-lindy-effect-and-open-cancer-surgery/
Lindy Etkisi:
Zamanla Kanıtlanmış Olanı Seçme Sanatı
Tuna Yenicesu, Kurucu, perspectivefirst.com
Dr. Ayşe Ergüven Ph.D., Biol.
Her gün yüzlerce sağlık tavsiyesiyle karşılaşıyoruz. Yeni bir takviye, yeni bir diyet, yeni bir detoks yöntemi. Çoğu birkaç yıl sonra unutuluyor. Peki hangisine güvenmeli?
Basit bir filtre var: zaman. Bir bilgi, bir uygulama, bir yöntem ne kadar uzun süre hayatta kalmışsa, gelecekte de o kadar uzun yaşaması beklenir. Buna Lindy Etkisi deniyor.
Kavramın kökeni ilginç: 1964 yılında New York’ta Broadway’deki Lindy’s Restoranı’nda toplanan komedyenler arasında bir gözlem yayıldı. Sahne değeri kanıtlamış bir komedyen ne kadar uzun süredir sahneye çıkıyorsa, o kadar uzun çıkmaya devam edecekti. Nassim Nicholas Taleb bu gözlemi genelleştirdi:
“Yok olmadan geçen her yıl, ek yaşam beklentisini ikiye katlar. Bu, bir tür sağlamlığın göstergesidir.”— Nassim Nicholas Taleb, Antifragile
Binlerce Yıllık: Temeller
Sterilizasyon (MÖ 2400’den beri). Mısırlılar bakır kaplar kullanarak mikropları öldürüyordu — tabii ki neyi öldürdüklerini bilmeden. Hipokrat kaynar su ve alkol ile aletlerini temizliyordu. Bugün modern cerrahi aynı prensibe dayanıyor: ortamı temiz tut. 4.400 yıldır işe yarıyor.
Oruç (binlerce yıl). Neredeyse her büyük medeniyette ve inanç sisteminde oruç pratiği var. Bugün bilim, aralıklı oruç ve otofajinin hücre yenilenme mekanizmalarını aktive ettiğini gösteriyor. Atalarımız mekanizmayı bilmiyordu, ama etkiyi görüyordu.
Yürüyüş (insanlık kadar eski). Homo sapiens yürümek için evrildi. Hiçbir egzersiz akımı — HIIT, CrossFit, Peloton — günde 30 dakika yürüyüşün tutarlılığıyla yarışamadı. En eski egzersiz, hala en güvenilir olanı.
Yüzlerce Yıllık: Keşifler
Mikroskop (1590). Çıplak gözün göremediğini gösteren bu araç, 435 yıldır tıbbın temel taşı. Elektron mikroskobu, konfokal mikroskop, dijital görüntüleme — hepsi aynı ilkenin uzantısı: küçüğü büyüt, görünmeyeni gör.
Aşı prensibi (1796). Edward Jenner’ın çiçek aşısından bu yana 230 yıl geçti. Bağışıklık sistemini önceden eğiterek hastalığı önleme fikri bugün de aynı. Formülasyon değişti, mRNA teknolojisi geldi — ama temel prensip yerinde.
Röntgen (1895). Vücuda dokunmadan içini görme fikri 130 yaşında. BT, MR, ultrason — hepsi aynı soruyu soruyor: kesmeden nasıl görürüm? X-ışınları hala acil servislerin ilk refleksi.
Modern anestezi (1846). Ağrıyı dindirme çabası antik çağdan beri var. Ama 1846’da dietil eterin cerrahi anestezide kullanılması tıbbın akışını değiştirdi. 180 yıldır her ameliyathanenin vazgeçilmezi.
On Yıllardır Kanıtlanmış: Dayanmış Olanlar
Aspirin (1899). 125 yılı aşmış bir molekül. Ağrı kesici olarak başladı, antienflamatuar, antitrombotik etkileriyle yeni roller kazandı. Binlerce yeni ilaç geldi geçti — aspirin hala rafte.
Penisilin (1928). Antibiyotik direnci ciddi bir sorun, ama antibiyotik prensibi — mikroorganizmaların ürettiği doğal bileşiklerle enfeksiyonla savaşma — 97 yıldır geçerli ve öngörülebilir gelecekte de geçerli kalacak.
Açık cerrahi. Robotik cerrahi ve minimal invaziv teknikler gelişiyor — ama açık cerrahi, özellikle büyük tümörlerde, hala en uygun yaklaşım. Yeni olan eskinin yerini her zaman almaz; bazen yanına eklenir.
Lindy Sadece Bir Gözlem Değil, Bir Karar Aracı
Buraya kadar Lindy’yi bir gözlem olarak sunduk: eski olan kalıcıdır. Doğru. Ama asıl gücü başka bir yerde: Lindy bir karar filtresidir.
Yeni bir takviye almalı mıyım? Lindy sorusu: bu bileşik ne zamandan beri kullanılıyor? 5 yıllık bir akım mı, 500 yıllık bir gelenek mi?
Yeni bir diyet denemeli miyim? Lindy sorusu: atalarımız buna benzer bir şey yiyor muydu, yoksa bu tamamen endüstriyel bir ürün mü?
Lindy her yeniyi reddetmez — aşı da bir zamanlar yeniydi, penisilin de. Ama zaman testinden henüz geçmemiş olana temkinle yaklaşmayı öğretir. Bu temkin, sağlık alanında hayati önem taşır.
Yazının başındaki soruya dönelim: her gün onlarca yeni sağlık tavsiyesiyle karşılaşıyoruz. Hangisine güvenmeli? Lindy’nin cevabı sade: önce zamana bak. Eğer bir uygulama yüzyıllardır işe yarıyorsa, muhtemelen bir nedeni vardır. Eğer geçen yıl ortaya çıktıysa, biraz bekle.
Lindy Testinden Geçemeyenler
İşlenmiş gıdalar bu testin en net başarısızlık örneği. İnsan türünün 300.000 yıllık tarihinde ultra-işlenmiş gıdalar yalnızca son 50–70 yılda var. Lindy perspektifinden bu bir uyarı sinyali — ve epidemiyolojik veriler bu uyarıyı doğruluyor.
Aynı şey birkaç yıllık ömürleri olan “mucize gıda” akımları için de geçerli. Bugünün mucize gıdası, yarının unutulmuş listesinde olabilir. Zeytinyağı, bal, sarımsak ise hala burada — binlerce yıldır.
• • •
Belki de en güzel kısmı şu: Lindy Etkisi’nin kendisi de Lindy testinden geçiyor. Bu gözlem 1964’ten beri var, 60 yıldır farklı alanlarda geçerliliğini koruyor. Lindy’ye göre, daha en az 60 yıl daha burada olacak.