Bülten Ana Sayfasına Dön

Kendini Bilmeyenin Cesareti

Dunning-Kruger Etkisi ve Bilmediğini Bilememe Sorunu

Tuna Yenicesu, Kurucu, perspectivefirst.com

Dr. Ayşe Ergüven Ph.D., Biol.

•  •  •

Bir konuyu en yüksek sesle savunan kişi, çoğu zaman o konuyu en az bilendir. Sosyal medyada, hasta odasında, toplantı masasında. Tanıdık bir manzara. En az bilenin en emin olması bir rastlantı mı?

Hayır. Bunun bir adı var: Dunning-Kruger etkisi. Kısaca şu: bir alanda yetersiz olan kişi hem kötü performans gösterir, hem de kötü olduğunu fark edecek araçtan yoksundur. Yetersizlik, kişinin kendini görmesini de engeller.

•  •  •

Limon Suyu Süren Adam

Hikâye 1995'te Pittsburgh'da başlıyor. McArthur Wheeler adında bir adam iki bankayı güpegündüz, maskesiz soydu. Yüzüne limon suyu sürmüştü. Mantığı şuydu: limon suyu görünmez mürekkeptir, öyleyse yüzünü de kameralara görünmez yapardı. Akşam haberlerinde görüntüsü yayınlandı, gece yarısı yakalandı. Polise tek itirazı şu oldu: “Ama limon sürmüştüm.”

Cornell Üniversitesi'nden psikolog David Dunning bu olayı 1996 World Almanac'ta okudu.¹ Aklına şu geldi: Wheeler banka soyamayacak kadar beceriksizse, belki beceriksiz olduğunu anlayamayacak kadar da beceriksizdi. Doktora öğrencisi Justin Kruger ile bu fikri test edecek bir araştırma kurdu.

•  •  •

Çift Yönlü Bir Yük

1999'da yayımlanan makale netti.² Mizah, mantık ve dilbilgisi testlerinde en alt dilimde yer alanlar, yani gerçekte en kötü performansı gösterenler, kendilerini ortalamanın üzerinde sandılar. Alt çeyrekteki katılımcılar yüzdelik sıralamalarını ortalama 50 puan fazla tahmin etti. Çalışma bir Ig Nobel ödülü kazandı: önce güldüren, sonra düşündüren işlere verilen ödül.

Mekanizma çift yönlü. Birincisi: bilgi eksikliği yanlış cevaba götürür. İkincisi, ve asıl mesele budur: aynı bilgi eksikliği, yanlış yaptığını görmeyi de imkânsızlaştırır. Dilbilgisini bilmeyen, cümlesinin bozuk olduğunu fark edemez. Çünkü hatayı görmek için de tam o bilgiye ihtiyaç vardır.

•  •  •

Peki Bu Ne İşe Yarar?

Bunun sağlık alanında doğrudan bir karşılığı var. “Kendi araştırmamı yaptım” cümlesi giderek daha sık duyuluyor. Bir akşam internette okumak, yıllarca süren tıbbi eğitimle aynı masaya konabiliyor. Hiç değilse okuyanın gözünde. Tehlikeli olan bilgisizlik değil; bilgisizliğin getirdiği özgüven. Yarım bilgi, çoğu zaman hiç bilgiden daha cesurdur.

•  •  •

Bir Çekince

Burada dürüst olmak gerekiyor. Dunning-Kruger etkisi popüler kültürde kesin bir yasa gibi dolaşıyor. Ama bilim dünyasında durum o kadar net değil. 2002'den itibaren çeşitli araştırmacılar, o meşhur grafiğin bir bölümünün istatistiksel bir yapaylıktan kaynaklanabileceğini gösterdi.³ Yani etkinin gücü tartışmalı. Yine de temel gözlem ayakta duruyor: emin olmak ile haklı olmak ayrı şeylerdir.

•  •  •

Wheeler'a dönelim. Onu tuzağa düşüren limon suyu değildi; limon suyuna duyduğu sarsılmaz güvendi. Asıl soru “ne kadar biliyorum?” değil. Asıl soru şu: bilmediğimi görebiliyor muyum?

Kaynaklar;

1. 6 Ocak 1995 Greater Pittsburgh banka soygunları. Olayın çağdaş basın kaydı için bkz. Pittsburgh Post-Gazette (M. A. Fuoco, 1996); olay, Kruger ve Dunning'in 1999 makalesinin açılış paragrafında da anlatılır.
2.  Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and Unaware of It: How Difficulties in Recognizing One’s Own Incompetence Lead to Inflated Self-Assessments. Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1121–1134
3. Krueger, J., & Mueller, R. A. (2002). Unskilled, unaware, or both? The better-than-average heuristic and statistical regression predict errors in estimates of own performance. Journal of Personality and Social Psychology, 82(2), 180–188.