5 Kasım Avrupa Laboratuvarlar Günü: Bir Laboratuvar Sonucunun Görünmeyen Kalite Zinciri
Muhammed Halis Oğuz
Mersin Şube Core Lab Birim Teknik Sorumlusu ve Şube Kalite Yönetim Sorumlusu
Bir hasta laboratuvar sonucuna baktığında çoğu zaman birkaç sayı, birim ve referans aralığı görür. Glukoz 96 mg/dL, kreatinin 0,84 mg/dL, TSH 2,1 mIU/L… Sonuç ekranında görünen belki yalnızca birkaç satırdır. Ancak o birkaç satırın arkasında, hastanın çoğu zaman hiç görmediği oldukça uzun ve titiz bir süreç vardır.
Çünkü laboratuvar sonucu yalnızca cihazın ürettiği bir sayı değildir. O sonuç; doğru hastadan, doğru zamanda, doğru numunenin alınmasıyla başlayan ve klinisyenin kararına güvenilir bir bilgi olarak ulaşıncaya kadar devam eden bir kalite zincirinin son halkasıdır.
Yolculuk cihazdan önce başlar
Laboratuvar kalitesi denildiğinde ilk akla gelen çoğu zaman analiz cihazlarıdır. Oysa kaliteli bir laboratuvar sonucunun yolculuğu cihazdan çok daha önce başlar.
Hastanın doğru tanımlanması, uygun tüpün seçilmesi, numunenin doğru teknikle alınması, yeterli miktarda olması, uygun koşullarda taşınması ve zamanında laboratuvara ulaştırılması bu yolculuğun ilk basamaklarıdır.
Bu aşamalardan herhangi birinde meydana gelebilecek hata, teknolojisi ne kadar gelişmiş olursa olsun analiz cihazı tarafından düzeltilemeyebilir.
Örneğin kan alma sırasında gelişen hemoliz bazı testlerin sonucunu önemli ölçüde etkileyebilir. Numunenin bekleme süresi, sıcaklığı, ışığa maruz kalması veya uygun olmayan tüpe alınması da ölçülen analitin gerçek değerinden farklı sonuçlara neden olabilir.
Bu nedenle laboratuvarda kalite, numunenin cihaza yerleştirildiği anda değil, test isteminin yapıldığı andan itibaren başlar.
Cihaz çalışıyor; peki sonuç doğru mu?
Modern laboratuvarlarda kullanılan analiz sistemleri kısa sürede yüzlerce hatta binlerce test gerçekleştirebilmektedir. Ancak bir cihazın sonuç üretmesi, tek başına o sonucun güvenilir olduğunu göstermez.
Laboratuvar çalışanlarının her gün cevaplaması gereken görünmez bir soru vardır:
“Bu sonuca güvenebilir miyiz?”
İşte iç kalite kontrol uygulamaları bu sorunun en önemli cevaplarından biridir.
Hasta numuneleri değerlendirilmeden önce, değeri bilinen kontrol materyalleri analiz edilir. Elde edilen sonuçların kabul edilebilir sınırlar içerisinde olup olmadığı değerlendirilir. Amaç yalnızca cihazın çalıştığını görmek değildir; analiz sisteminin beklenen doğruluk ve kesinlik içerisinde çalışmaya devam ettiğinden emin olmaktır.
Kontrol sonuçlarında kabul edilemez bir durum görüldüğünde bunun nedeni araştırılır. Reaktifler, kalibrasyon, cihaz performansı, bakım süreçleri ve diğer olası faktörler değerlendirilir. Sorun giderilmeden hasta sonuçlarının güvenilir kabul edilmemesi, kalite sisteminin temel yaklaşımlarından biridir.
Hasta bu işlemlerin hiçbirini görmez. Fakat gördüğü sonucun arkasındaki güvenin önemli bir bölümü tam olarak burada oluşturulur.
Laboratuvar kendisini de kontrol ettirir
Kalitenin yalnızca laboratuvarın kendi yaptığı kontrollerle değerlendirilmesi yeterli değildir. Bu nedenle dış kalite değerlendirme programları önemli bir güvence mekanizmasıdır. Laboratuvara değeri bilinmeyen örnekler gönderilir ve bu örnekler rutin hasta numunesi gibi çalışılır. Elde edilen sonuçlar program kapsamında belirlenen hedefler ve diğer katılımcı laboratuvarların sonuçlarıyla değerlendirilir.
Böylece laboratuvar yalnızca kendi içerisindeki performansını değil, dışarıdan ve bağımsız bir değerlendirme sistemi içerisinde analitik başarısını da izleme fırsatı bulur.
Başka bir ifadeyle laboratuvar, “Ben doğru ölçüyorum.” demekle yetinmez; bunu objektif verilerle göstermek zorundadır.
Yeni bir yöntem kullanılmadan önce
Laboratuvar kalitesinin görünmeyen aşamalarından biri de verifikasyon çalışmalarıdır.
Yeni bir cihaz veya yöntem laboratuvara girmeden önce, ilgili testin verifikasyon çalışmaları gerçekleştirilir. Doğruluk, kesinlik, lineerlik, ölçüm aralığı, tespit limiti gibi analitik performans özellikleri belirlenir.
Amaç, yöntemin laboratuvarın kendi koşullarında güvenilir sonuç üreteceğini bilimsel verilerle ortaya koymaktır.
Bu çalışmalar tamamlanmadan yöntemin rutin kullanıma alınmaması, hastaya ulaşacak sonuçların kalitesini korumak açısından kritik öneme sahiptir.
Sonuç: Görünmeyen kalite, görünen güven
Laboratuvar sonucunun değeri, sadece ekranda görünen sayılarla değil; o sayılara ulaşmak için izlenen süreçlerin kalitesiyle ölçülür.
Doğru sonuç; doğru süreçlerin, doğru kişilerin ve doğru sistemlerin birlikte çalışmasıyla mümkün olur.
Hasta çoğu zaman bu süreci görmez. Ancak her güvenilir sonucun arkasında görünmeyen bir emek, dikkat, bilgi ve kalite kültürü vardır.
Düzen Laboratuvarlar Grubu olarak, hasta güvenliğini merkeze alan; izlenebilirliği, sürdürülebilirliği ve güvenilirliği esas alan bu kalite anlayışını hizmetimizin temel bir parçası olarak benimsemekten ve yaşatmaktan gurur duyuyoruz.