Y Kromozomu Kaybı
Yaşlanan Erkeklerde Sessiz Risk: Y Kromozomu Kaybı
İsmigül Akın, MSc, Biol
Y kromozomunun erkeklerde cinsiyeti belirlediği ve türümüzün evrimi boyunca dejenere olduğu bilinmektedir. Bu dejenerasyon sürecinde, Y kromozomu yaklaşık 1500 gen kaybetmiş ve sadece testis gelişimi ve spermatogenez ile ilgili belirli proteinleri kodlayan 106 genin yanı sıra çeşitli psödogenler ve kodlayıcı olmayan RNA'lar korunmuştur.
Son yıllarda yapılan araştırmalar ile, yaşlanma süreciyle birlikte erkeklerin hücrelerinde meydana gelen bazı genetik değişikliklerin, sanılandan çok daha önemli sonuçlara yol açabileceği ortaya konuyor. Erkekler yaşlandıkça, bazı hücreleri yavaş yavaş Y kromozomunu kaybeder. Uzun süre boyunca bilim insanları bu değişimin çok az etkisi olacağını varsaydılar. Y kromozomu, erkek gelişiminde rol oynayan genler dışında nispeten az sayıda gen içerir, bu nedenle yokluğunun genel sağlığı etkilemesi beklenmiyordu. Yapılan araştırmalar, erkeklerde Y kromozomunun zamanla bazı hücrelerde kaybolduğunu ve bu durumun ciddi hastalıklarla ilişkili olabileceğini gösteriyor.
Y kromozomu kaybı ne kadar yaygın?
Y kromozomu kaybının ileri yaş erkeklerde oldukça yaygın olduğu anlaşılmıştır. Araştırmalara göre bu durum:
- 60’lı yaşlardaki erkeklerin yaklaşık %40’ında,
- 90 yaşına gelindiğinde ise %57’sinde görülmektedir.
Somatik mutasyonlar, kalıtsal olmayan ve tek nükleotid varyasyonlarından tüm kromozomların artışına veya kaybına kadar değişen genetik alterasyonlardır. Kromozom Y'nin mozaik kaybı (Mosaic loss of Y: mLOY), yaşlanan erkeklerin hematopoetik hücrelerinde en sık gözlenen kromozom düzeyindeki somatik mutasyondur. Bu kayıp tüm hücrelerde değil, yalnızca bir kısmında meydana gelir. Bu duruma “mozaik yapı” adı verilir. Y kromozomunu kaybeden hücreler çoğalmaya devam ederek zamanla dokular içinde daha fazla yer kaplayabilir.
Y kromozomunun kendisi küçük, etkisi büyük mü?
Y kromozomu, diğer kromozomlara kıyasla daha az gen içerdiği için uzun yıllar boyunca sağlık üzerinde sınırlı etkisi olduğu düşünülmüştür.
Son çalışmalar, mLOY’nın yaşlı erkeklerin hematopoetik hücrelerinde yaygın bir özellik olduğunu göstermiştir. Öte yandan, genç yaşlardaki erkeklerde mLOY, nadir olmasına rağmen, infertilite ve gelişimsel kusurların altında yatan neden olabilir. Son yıllarda, çok sayıda epidemiyolojik çalışma, zigot sonrası gelişimin farklı aşamalarında ve yaşam boyunca somatik hücre alt kümelerinde mLOY'nın erkeklerde mortalite faktörleriyle ilişkili olduğunu ve hastalığın erken teşhisi için bir belirteç görevi gördüğünü göstermiştir.
Y kromozomu kaybı bir hastalığın nedeni mi sonucu mu?
mLOY'nın kesin nedenleri hala tam olarak anlaşılamamıştır. Bununla birlikte, çeşitli önerilen mekanizmalar mevcuttur. Bilimsel olarak önemli desteğe sahip hipotezlerden biri, mLOY'nın mitoz sırasında kromozomal ayrılmada meydana gelen hatalardan kaynaklanabileceğini öne sürmektedir; bu tür hataların anöploidiye neden olduğu bilinmektedir.
Bilim insanları, bu genetik değişikliğin hastalıkların nedeni mi yoksa sonucu mu olduğu sorusuna henüz net bir yanıt verememektedir.
Bir görüşe göre, Y kromozomu kaybı hücrelerin normal işleyişini bozarak hastalıklara zemin hazırlamaktadır. Diğer bir görüş ise hastalık süreçlerinin hücre bölünmesini artırarak bu kaybı tetiklediğini öne sürmektedir.
Risk faktörleri
Y kromozomu kaybı yaşlanma ile artmakla birlikte bazı çevresel faktörler de riski yükseltebilir:
- Sigara kullanımı
- Zararlı kimyasal maddelere maruz kalma
- Genel hücresel stres faktörleri
Hangi hastalıklarla ilişkili?
Y kromozomu; gen düzenlenmesi, bağışıklık sistemi işleyişi ve hücresel denge açısından önemli roller üstlenmektedir. Bu nedenle kaybı, vücudun birçok sistemini etkileyebilmektedir.
Araştırmalar, Y kromozomu kaybının birçok ciddi sağlık sorunu ile bağlantılı olabileceğini göstermektedir:
- Kalp ve damar hastalıkları
- Nörodejeneratif hastalıklar (özellikle Alzheimer hastalığı)
- Çeşitli kanser türleri
- Böbrek hastalıkları
- COVID-19 enfeksiyonunda daha ağır seyir
Geleceğe bakış
İnsan Y kromozomunun yakın zamanda tamamen haritalanmış olması, bu alandaki araştırmaların hız kazanmasını sağlamıştır. Gelecekteki araştırmalar için temel odak noktası, mLOY'nın belirli hastalıklar için bir risk faktörü olarak mı hareket ettiğini yoksa sadece onlarla eş zamanlı olarak mı ortaya çıktığını belirlemektir. Önümüzdeki yıllarda Y kromozomunun sağlık üzerindeki etkilerinin daha ayrıntılı şekilde anlaşılması ve bu bilgilerin hastalıkların erken tanı ve tedavisinde kullanılması beklenmektedir.
Kaynaklar
- https://www.sciencedaily.com/releases/2026/03/260319044711.htm
- T. Kobayashi et.al. Local radiotherapy for cancer patients is associated with mosaic loss of chromosome Y, a hallmark of male aging, doi: 10.1038/s41514-025-00261-w. (2025)
- Terao, C. et al. GWAS of mosaic loss of chromosome Y highlights genetic effects on blood cell differentiation. Nat. Commun.10, 4719 (2019).
- Guo X., Dai X., Zhou T., Wang H., Ni J., Xue J., Wang X. Mosaic Loss of Human Y Chromosome: What, How and Why. Hum. Genet. (2020)
- I.Gutiérrez-Hurtado, A.Sánchez-Méndez , D. Becerra-Loaiza , H. Rangel-Villalobos, N. Torres-Carrillo , M. Gallegos-Arreola , J.Aguilar-Velázquez.,Loss of the Y Chromosome: A Review of Molecular Mechanisms, Age Inference, and Implications for Men’s Health, PMCID: PMC11050192 PMID: 38673816 (2024)