Bülten Ana Sayfasına Dön

Ozempic kullanımının madde bağımlılığı üzerine etkisi

GLP-1 Reseptör Agonistleri: Bağımlılık Tedavisinde Yeni Bir Paradigma Olabilir mi?

Uzm.Dr. Tahir İsmailoğlu

Obezite tedavisinde kullanılan bir ilaç grubu, bağımlılık psikiyatrisinin geleceğini değiştirebilir mi? Son dönemde bu soru giderek daha ciddi biçimde tartışılıyor. Özellikle GLP-1 reseptör agonistleri (semaglutid, liraglutid ve benzeri ajanlar) üzerine yayımlanan yeni veriler, bu ilaçların yalnızca iştahı değil, beynin ödül ve dürtü sistemlerini de etkileyebileceğini düşündürüyor.

The BMJ’de yayımlanan geniş ölçekli yeni bir kohort çalışması, GLP-1 reseptör agonistlerinin madde kullanım bozuklukları (substance use disorders, SUD) üzerindeki olası etkilerini inceleyerek bağımlılık tıbbında önemli bir tartışma başlattı.

Çalışmanın Tasarımı

ABD Veteran Sağlık Sistemi verileri kullanılarak gerçekleştirilen çalışmada, tip 2 diyabet tanılı 606 binden fazla veteran hasta üç yıla kadar takip edildi. GLP-1 reseptör agonisti başlanan bireyler, kontrol grubu olarak SGLT-2 inhibitörü kullanan hastalarla kıyaslandı. Bu yaklaşım, klasik retrospektif gözlemsel analizlere göre yöntemsel açıdan daha güçlü bir karşılaştırma zemini sağladı.

Araştırma iki temel soruya odaklandı:

• GLP-1 reseptör agonistleri yeni bağımlılık gelişimini azaltıyor mu?
• Önceden bağımlılığı olan bireylerde klinik sonuçları iyileştiriyor mu?

Bulgular: Etki Tek Bir Maddeyle Sınırlı Değil

Çalışmanın en dikkat çekici yönü, etkinin yalnızca tek bir bağımlılık türünde görülmemesi idi.

GLP-1 reseptör agonisti kullanan bireylerde:

• Alkol,
• Opioid,
• Nikotin,
• Kannabis,
• Kokain kullanım bozukluklarında daha düşük risk izlendi. Ayrıca tüm bağımlılık türlerini kapsayan birleşik sonlanım noktasında da anlamlı risk azalması saptandı.

Daha da önemlisi, mevcut bağımlılık tanısı bulunan bireylerde:

• Bağımlılığa bağlı acil servis başvuruları,
• Hastane yatışları,
• Doz aşımı,
• Bağımlılıkla ilişkili mortalite 

daha düşük bulundu. 

İntihar düşüncesi veya girişiminde de azalma bildirilmesi, bulguların yalnızca davranışsal değil, daha geniş nöropsikiyatrik etkiler taşıyabileceğini düşündürür olabilir.

Klinikte bazı hastaların GLP-1 tedavisi sonrasında alkol veya nikotin tüketimindeki spontan azalmayı kendiliğinden ifade etmeleri de artık daha dikkat çekici hâle geliyor.

Tartışmanın Merkezindeki Nokta: Ortak Ödül Devresi

Çalışmanın tartışma bölümü, sonuçların neden önemli olduğunu anlamak açısından kritik değer taşıyor. Araştırmacılar, gözlenen etkinin yalnızca kilo kaybı veya glisemik düzelme ile açıklanamayacağını özellikle vurguluyor.

Çünkü farklı madde türlerinde benzer yönlü sonuçların ortaya çıkması, ortak bir nörobiyolojik mekanizmayı işaret ediyor olabilir.

Mevcut deneysel veriler, GLP-1 reseptör agonistlerinin beynin mezolimbik ödül sistemi üzerinde etkili olabileceğini; dopaminerjik sinyallemeyi modüle ederek dürtüsel ödül arayışını baskılayabileceğini gösteriyor. Özellikle “craving” olarak tanımlanan yoğun madde arayışı ve zihinsel meşguliyet hissindeki olası azalma, bağımlılık tedavisinde tamamen yeni bir biyolojik yaklaşımın kapısını aralayabilir.

Belki de ilk kez farklı bağımlılık türlerini aynı biyolojik eksende düşünmeye başlıyoruz.

Bu açıdan çalışma, bağımlılığın yalnızca davranışsal bir sorun değil; nörobiyolojik altyapısı olan kronik bir beyin hastalığı olduğu yaklaşımını güçlendiren önemli bir veri sunuyor.

Neden Paradigma Değişimi Potansiyeli Taşıyor?

Bugün bağımlılık tedavisinde kullanılan ilaçların büyük kısmı belirli bir maddeye özgü etki gösteriyor. Nikotin replasman tedavileri sigara bağımlılığına, naltrekson ise alkol ve opioid kullanım bozukluğuna yönelik kullanılıyor.

GLP-1 reseptör agonistlerinin farklı bağımlılık türlerinde ortak fayda sinyalleri göstermesi ise bağımlılıkta “ortak ödül devresi” yaklaşımını hedefleyen yeni bir farmakolojik dönemin başlangıcı olabilir, diyor bu çalışma.

Özellikle obezite, diyabet ve bağımlılık birlikteliğinin sık görüldüğü düşünüldüğünde, metabolik hastalıklar ile bağımlılık psikiyatrisi arasındaki sınırların önümüzdeki yıllarda daha geçirgen hâle gelmesi şaşırtıcı olmayacaktır.

Henüz erken olsa da bağımlılık psikiyatrisinin önümüzdeki yıllarda metabolik nörobilimle daha fazla iç içe geçeceği düşünülebilir.

Günlük Pratik İçin Ne Anlama Geliyor?

Bu çalışma henüz klinik pratiği değiştirecek düzeyde kanıt üretmiş değil. Ancak özellikle obezite veya tip 2 diyabet eşlik eden bağımlılık hastalarında, GLP-1 reseptör agonistlerinin gelecekte daha stratejik bir seçenek hâline gelebileceğini düşündüren güçlü sinyaller içeriyor.

Bugünden çıkarılabilecek klinik mesajlar şunlar olabilir:

• Bağımlılık ve metabolik hastalıklar ortak nörobiyolojik mekanizmalar üzerinden yeniden değerlendirilebilir.
• “Craving” ve dürtü kontrolü, metabolik tedavilerin psikiyatrik etkileri açısından daha fazla önem kazanabilir.
• Endokrinoloji, psikiyatri ve bağımlılık tıbbı arasındaki multidisipliner yaklaşım önümüzdeki yıllarda daha merkezi hâle gelebilir.
• GLP-1 reseptör agonisti kullanan bazı hastalarda alkol, nikotin veya diğer bağımlılık davranışlarında spontan değişiklikler gözlenmesi klinik açıdan dikkat çekici olabilir.

Bu nedenle klinisyenlerin, GLP-1 tedavisi alan hastalarda yalnızca kilo ve glisemik parametreleri değil; davranışsal değişimleri de gözlemlemesi önümüzdeki dönemde daha anlamlı hâle gelebilir.

Ancak Temkinli Olmak Gerekiyor.

Çalışma gözlemsel tasarımlıdır ve nedensellik ilişkisini kesin olarak kanıtlamaz. Ayrıca araştırma popülasyonunun büyük kısmını ileri yaş erkek veteranların oluşturması, sonuçların genel popülasyona doğrudan genellenmesini sınırlandırmaktadır.

Sosyoekonomik durum, psikiyatrik eş tanılar, tedavi motivasyonu ve davranışsal farklılıklar gibi tüm karıştırıcı faktörlerin tamamen kontrol edilmesi de mümkün değildir. Bu nedenle mevcut veriler, “uygulamaya geçmeye hazır kanıt” tan çok, güçlü bir bilimsel sinyal olarak değerlendirilmelidir.

Araştırmacılar da özellikle randomize kontrollü çalışmaların gerekliliğini vurgulamaktadır.

Sonuç: Bağımlılık Tedavisinin Geleceği Değişiyor Olabilir mi?

GLP-1 reseptör agonistleri bugün için bağımlılık tedavisinde onaylanmış standart ajanlar değildir ve “mucize çözüm” olarak değerlendirilmemelidir. Bağımlılık tedavisinde psikoterapi, psikiyatrik destek, davranışçı müdahaleler ve sosyal rehabilitasyon temel yaklaşım olmaya devam etmektedir.

Ancak mevcut veriler, bağımlılık tedavisinin geleceğinde yalnızca davranışsal müdahalelerin değil, nörobiyolojik hedefli farmakoterapilerin de daha merkezi rol oynayacağını düşündürüyor.

Önümüzdeki birkaç yıl içinde yapılacak randomize kontrollü çalışmalar, gerçekten bağımlılık tedavisinde yeni bir döneme girip girmediğimizi gösterecek. Belki de ilk kez tedavinin odağı yalnızca davranış değil, doğrudan dürtünün biyolojisi olacak.

KAYNAKLAR:

https://www.nbcnews.com/health/health-news/glp1-drugs-addiction-alcohol-opioids-cigarettes-substance-use-disorder-rcna261746

https://www.bmj.com/content/bmj/392/bmj-2025-086886.full.pdf