2026 Kış Hastalıkları: Önleme, Tedavi ve Yardım Alma Zamanı
Uzm.Dr. Tutku Taşkınoğlu
Yeni grip virüsü mutasyonu 'on yılın en kötü sezonunu' yaşatabilir
Kış, sadece beyaz romantik karlı sabahlardan ibaret değil. Sıcaklıklar düştükçe, milyonlarca insanı etkileyen mevsimsel hastalıklarda da artış yaşanıyor. Kış hastalıkları hepimiz için kaçınılmazdır ama bu rahatsızlıkları, onları önlemeyi ve doğru tedaviyi bilmek sizi haftalarca etkileyebilecek semptomlardan koruyabilir. Bağışıklık sisteminizin ilk savunmanız olduğunu unutmayıp onu güçlü tutmalısınız; yeterince uyumalı, sağlıklı beslenmeli ve stres yönetimine dikkat etmelisiniz.
Önlemlere rağmen hastalık ortaya çıktığında, erken müdahale ve uygun bakım iyileşmenizi hızlandırır.
Soğuk algınlığı: Yüzlerce farklı virüs soğuk algınlığı benzeri semptomlara neden olur. Üstelik en sık soğuk algınlığı sebebi olan rhino/enterovirüsün de yüzlerce subtipi vardır. Yetişkinler yılda 2-3 kez bu virüslerden etkilenir ve vakaların %40'ından rhino/enterovirüsler sorumludur. Bu yaz ve sonbaharda en sık gördüğümüz virüs Rhino/enterovirüstü ve kışın da bizi terk etmeyecek gibi gözüküyor. Belirtiler genellikle burun akıntısı, boğaz ağrısı ve 7-10 gün süren hafif yorgunluktur.
Soğuk algınlığının tedavi sürecinde doktorunuzun reçete ettiği ilaçlar yanısıra dinlenmek iyileşmeniz için temeldir. Ateş düşürücüler ile kontrol altına alınan ateş, öksürüğünüzü azaltmak amaçlı uykudan önce tüketeceğiniz bir yemek kaşığı bal ve ılık sıvılarla sıvı ihtiyacınızı karşılamanız önemlidir. Semptomlar başladığında hemen alınan çinko pastiller, hastalık süresini 1-2 gün kısaltabilir.
RSV (Solunum Sinsitiyal Virüsü): Özellikle çocukluk çağı hastalığı olarak kabul edilen RSV, giderek artan bir şekilde yetişkinleri, özellikle de 60 yaş üstü kişileri etkilemeye başladı. Bu sezon henüz çok fazla görmüyor olsak da her an artabilir. Şiddetli soğuk algınlığını andıran bir hastalık olan RSV hassas insanlarda bronşiolit veya zatürreye dönüşebilir.
Norovirüs (Mide gribi): Son derece bulaşıcı olan norovirüs, 24-48 saat süren şiddetli kusma ve ishale neden olur. Güncel veriler, son zamanlarda vaka sayısının beş yıllık ortalamanın %40 üzerinde olduğunu ve özellikle okullarda yayıldığını göstermektedir.
Bu gastrointestinal enfeksiyonlar için, oral rehidrasyon solüsyonları, kaybedilen sıvı ve elektrolitleri tek başına sudan daha etkili bir şekilde yerine koyar. Küçük ve sık yudumlar midenin bulanmasını önler. BRAT diyeti (muz, pirinç, elma püresi, kızarmış ekmek) iyileşme sürecinde yardımcı olur, ancak 48 saatten fazla sürdürülmemelidir. Kesinlikle gerekli olmadıkça ishal önleyici ilaçlardan kaçınmalısınız. Enfeksiyonu uzatabilirler. Probiyotikler ise hastalığı 24 saate kadar kısaltabilir. Yüzeyleri çamaşır suyu bazlı temizleyicilerle iyice dezenfekte edin; standart temizleyiciler norovirüsü öldürmez.
Grip (İnfluenza) Soğuk algınlığından daha şiddetli olan grip, yüksek ateş, vücut ağrıları ve aşırı yorgunlukla aniden ortaya çıkar. Havaların soğumasıyla birlikte özellikle baskın grip sezonu başladı ve bizi ağır bir sezon bekliyor gibi gözüküyor. Mevsimsel bir virüs olan H3N2 yaz aylarında aniden mutasyona uğradı ve şu anda bağışıklığımızın tanıdığından farklı görünüyor, bazı ülkelerde grip sezonunu bir ay erken başlatan virüsün neden olduğu grip daha şiddetli seyrediyor gözüküyor. Çok fazla belirsizlik var, ancak son on yılın en kötü grip sezonunu yaşama olasılığımız yüksek.
Grip virüslerinin evrimi sıkı takip edilmektedir. Virüsler sürekli mutasyona uğrar ve mevsimsel grip aşısı da bu değişime ayak uydurabilmek için her yıl öngörülere göre güncellenir. Bu evrim "kayma ve sürüklenme" adı verilen bir ritimle gerçekleşir. Virüs çoğu zaman küçük değişiklikler yaparak ilerlerken, ara sıra da ciddi bir mutasyonla ani bir değişime uğrayabilir. Gribin birden fazla türü vardır ve bunlardan bazılarını duymuş olabilirsiniz; örneğin 2009 yılında pandemiye neden olan H1N1 domuz gribi veya günümüzde dünya genelinde kuşları öldüren H5N1 gribi. H3N2 bizim mevsimsel grip olarak kabul ettiğimiz virüstü ve influenza virüsünün bu grubunda yeni mutasyonlar meydana geldi. Bu olay bu yılın haziran ayında yaşandı, bizim tanıdığımız H3N2 mevsimsel gribinde yedi mutasyon ortaya çıktı. Alışılmadık bir şekilde bu olay grip mevsiminin dışında, kuzey yarımkürenin yazında gerçekleşti. Eylül ayına gelindiğinde çocuklar okula döndükçe, geceler uzayıp hava sıcaklıkları düşmeye başladıkça vakalarda artış görüldü.
Mutasyonların tam olarak ne yaptığı hâlâ araştırılıyor, ancak muhtemelen virüs, yıllarca süren grip enfeksiyonları ve aşılarla geliştirdiğimiz bağışıklığın bir kısmından kaçabilecek ve sonuç olarak virüsün insanlara bulaşması ve yayılması daha kolay olacak. Grip mevsiminin İngiltere ve Japonya gibi bazı ülkelerde erken ortaya çıkması ve yayılmasının nedeni bu. Virüs daha kolay bulaşabiliyorsa, kış koşullarını, yani daha fazla zamanı içeride, pencerelerin kapalı olduğu zamanları beklemesine gerek yok.
Pandemideki R sayılarını (yani her enfekte kişinin virüsü bulaştırdığı kişi sayısını) hatırlarsanız, bunlar yeni mutantın bir avantaja sahip olduğunu gösteriyor. Mevsimsel gribin R sayısının genellikle 1.2 civarındadır bu yıl için ise tahminen 1.4 olacak, yani çok kabaca, 100 kişi grip olmuşsa, normal bir yılda 120 kişiye bulaştırırken bu yıl ise 140 kişiye bulaştırabilecekler.
Grip için soğuk algınlığında olduğu gibi bol ılık sıvı tüketmek ve dinlenmenin yanı sıra oseltamivir (Tamiflu) gibi antiviral ilaçlar, semptomların başlangıcından itibaren 48 saat içinde alınırsa, süreyi 1-2 gün ve komplikasyon riskini %40 oranında azaltır. Normal aktivitelerinize devam etmek ise iyileşmeyi uzatır ve komplikasyon riskini artırır. Ateşinizi düzenli olarak kontrol edin. Nefes almada zorluk, göğüs ağrısı veya kafa karışıklığı gelişirse derhal yardım alın.
Son on yılın en kötü grip sezonu mu?
Bu yılın son 10 yılda gördüğümüz grip mevsimlerinden daha kötü olabileceğine dair göstergeler var. Tipik bir grip mevsiminde her beş kişiden biri enfekte oluyor, ancak bu yıl bu oranın daha yüksek olabileceği düşünülüyor. Ancak tüm bu öngörüler hâlâ belirsiz. 10 yaşındaki bir çocuğun geliştirdiği bağışıklık, ondan çok daha fazla grip mevsimi geçirmiş olan büyükanne ve büyükbabalarının bağışıklık sisteminden çok farklı olacaktır. Bu nedenle, virüsün önümüzdeki haftalarda ileri yaş gruplarını nasıl etkileyeceği bize bazı ipuçları verecektir. Tecrübelerimiz, bu yıl karşı karşıya kaldığımız grip türünün (mutasyona uğramamış H3N2) özellikle yaşlılarda daha ağır seyrettiğini gösteriyor. H3 her zaman daha sıcak bir virüstür, daha kötü bir virüstür ve daha etkilidir.
Peki ne yapabiliriz?
Solunum yolu enfeksiyonlarını önlemek sizin elinizde
Doğru şekilde el yıkama, solunum yolu enfeksiyon riskini %16-21 oranında azaltır. Sık sık el yıkamak kadar yıkama tekniği de önemlidir. Parmak araları ve tırnak altları dahil tüm yüzeyleri kapsayacak şekilde en az 20 saniye yıkanmalıdır. Alkol bazlı dezenfektanlar çoğu virüs için yeterli olur ama norovirüs için sabun ve su kullanmak gerekir.
İç Mekân Hava Kalitesini sağlamak; bulaşma riskini altı kat azaltır. Soğuk havalarda bile pencereleri saatte bir 10 dakika açın. HEPA hava temizleyicileri, kapalı alanlarda havadaki viral partikülleri %80'e kadar azaltır.
Virüsler kuru havada daha uzun süre yaşar, iç mekanlarda nem oranına da dikkat etmek, %40-60 arasında tutmak gerekir.
Bağışıklık Sisteminizi Optimize etmelisiniz, günlük D vitamini takviyesi solunum yolu enfeksiyonu riskini %12 oranında azaltır. Uykusuzluk, bu tür hastalıklara duyarlılığı üç kat artırır, her gece 7-9 saat uyumaya çalışın. Düzenli orta şiddette egzersiz bağışıklık fonksiyonunu güçlendirir, ancak yoğun antrenman geçici olarak baskılayabilir.
Ayrıca,
-
Farkında olmadan saatte 23 kez yüzünüze dokunuyorsunuz. Dokunmamaya çalışın.
-
Hasta olduğu açıkça görülen kişilerle aranıza mesafe koyun.
-
Enfeksiyonun en yoğun olduğu dönemlerde, özellikle toplu taşıma araçlarında kalabalık iç mekanlarda maske takın.
Mevsimsel grip aşısı yaptırmanız iyi olur. Ancak bu yılki aşı, mutasyona uğramış virüse tam olarak uymuyor. Aşının tasarımına ilişkin karar, şubat ayında alındı ve ardından haziran ayında yeni mutant ortaya çıktı. Yine de biraz koruma, hiç koruma olmamasından iyidir. Aşı, vücudun gribi tanıyıp ona yapışabilen antikorlar üretmesini tetiklemeye devam edecek. Ancak en büyük faydasının, hastalanmanızı engellemek veya virüsün yayılmasını yavaşlatmaktan ziyade hastalığın şiddetini azaltmak olması bekleniyor. Grip aşısı ise her biri kendi enfeksiyon dalgasını yaratma potansiyeline sahip olan birden fazla grip türüne karşı koruma sağlar.
Soğuk algınlığı veya grip ne kadar süre bulaştırıcıyım?
Belirtilerin ilk 2-3 gününde en bulaşıcı döneminizdesiniz. Soğuk algınlığı 2 haftaya kadar bulaşıcı kalırken, grip enfeksiyonu genellikle 5-7 gün sürer. Belirtiler ortaya çıkmadan 24 saat önce virüsleri yayabilirsiniz.
Kış hastalığına yakalanmışken spor yapılabilir mi?
"Boyun kuralı" uygulayın; boynun üstündeki semptomlar (burun akıntısı, boğaz ağrısı) hafif egzersize izin verebilir. Boynun altındaki semptomlar (göğüs tıkanıklığı, vücut ağrıları, ateş) tam dinlenme gerektirir. Ateş sırasında egzersiz yapmak miyokardite neden olabilir.
Bakteriyel ve viral enfeksiyonlar arasındaki fark nedir?
Kış hastalıklarının çoğuna viral enfeksiyonlar neden olur ve antibiyotiklere yanıt vermez. Bakteriyel enfeksiyonlar (strep boğaz enfeksiyonu veya bakteriyel zatürre gibi) komplikasyon olarak gelişebilir. Yeşil balgam, antibiyotik gerektiren bakteriyel bir enfeksiyonun otomatik olarak göstergesi değildir.
"Her ihtimale karşı" antibiyotik almalı mıyım?
Kesinlikle hayır. Antibiyotikler virüslere karşı etkili değildir ve uygunsuz kullanımı antibiyotik direnç gelişimine katkıda bulunur. Ayrıca bağırsak bakterilerini bozarak diğer enfeksiyonlara yatkınlığı artırabilir. Antibiyotikleri yalnızca doğrulanmış bakteriyel enfeksiyonlar için reçete edildiğinde kullanın.
Ekinezya ve C vitamini gibi doğal çözümler ne kadar etkili?
Kanıtlar hala karışık. C vitamini soğuk algınlığını önlemez, ancak süresini %8 oranında azaltabilir. Ekinezya bazı çalışmalarda mütevazı faydalar göstermektedir. Sarımsak ve zencefilin antimikrobiyal özellikleri vardır, ancak sağlam klinik kanıtlara sahip değildir. Bu takviyeler kanıtlanmış tedavilerin yerini almamalıdır.
Çocuklar okuldan ne kadar uzak kalmalı?
Ateş, kusma, ishal veya şiddetli öksürük şikâyeti olan çocuklar evde kalmalıdır. Okula dönebilmeleri için ilaç almadan 24 saat boyunca ateşleri olmamalıdır.
Aynı hastalığa aynı kış aylarında iki kez yakalanabilir miyim?
Farklı virüsler benzer semptomlara neden olur, bu nedenle belirgin yeniden enfeksiyon genellikle farklı bir patojeni içerir. Geçici bağışıklık nedeniyle aynı mevsim içinde aynı virüs suşuyla gerçek yeniden enfeksiyon nadirdir. Ancak soğuk algınlığına karşı bağışıklık kısa sürelidir ve suşa özgüdür.
Hastalığım sırasında evimi dezenfekte etmenin en iyi yolu nedir?
Sık dokunulan yüzeylere odaklanın: kapı kolları, elektrik düğmeleri, uzaktan kumandalar, telefonlar. Çoğu virüs için alkol bazlı temizleyiciler, norovirüs içinse çamaşır suyu solüsyonları (1:50 seyreltme) kullanın. Yatak takımlarını ve havluları en az 60°C'de yıkayın. Kişisel eşyalarınızı paylaşmayın.