2026 Bundibugyo Ebola* Salgını: Yayılım Dinamikleri ve Bulaş Zinciri Özeti
Uzm. Dr. Tutku Taşkınoğlu
Vaka Büyüme Dinamiği: Haftalık olarak Uganda Sağlık Bakanlığı ve DSÖ'nün ortak saha raporları temelinde takip edilen vaka sayılarına göre Ebola salgınında vaka artış hızı başlangıç evresinde hızlı bir üstel (eksponansiyel) karakter göstermiştir. 16 Mayıs’ta 8 olan doğrulanmış vaka sayısı, 23 Mayıs'ta 31 olguya, 4 Haziran'da 120'ye ve ardından haftalık bazda artarak 18 Ağustos itibarıyla yaklaşık 5.000 vakaya ve 2.300’den fazla ölüme ulaşmıştır. Temmuz sonu ve ağustos ayında ise haftalık yeni vaka artış hızında belirgin bir yavaşlama gözlenmiştir. Artışın bir kısmı tanı ve test kapasitesinin genişlemesinden kaynaklansa da, büyük bölümü salgının gerçek yayılımını yansıtmaktadır. Peki bu yayılmanın nedeni ne olabilir?
Ebola hava yoluyla ya da yalnızca hastanın yanında bulunmakla bulaşmaz; yayılım, enfekte kişinin veya cenazelerinin kan ve diğer vücut sıvılarıyla doğrudan fiziksel teması yoluyla gerçekleşir. Ölüm anında viral yük zirveye ulaştığından, cenazelerin yıkanması, giydirilmesi yani cenazelere dokunulması en yüksek risk kaynağıdır. Bu nedenle Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) törenlerin eğitimli ekiplerce "güvenli ve onurlu defin" protokolleriyle yürütülmesini şart koşmaktadır. Bu protokoller, cenazeye temas eden kişi sayısını asgariye indirirken, doğrudan temas gerektiren işlemlerde koruyucu ekipman kullanımını zorunlu tutmaktadır. Bu uygulamanın ardından bölgede bulaş oranlarında belirgin bir düşüş kaydedilmiş ve özellikle aile ve toplum kaynaklı yeni vaka sayılarında anlamlı bir azalma gözlemlenmiştir. Yani, müdahale bulaş zincirlerinin kırılmasında etkin rol oynamıştır.
Salgının büyümesindeki temel etkenler: sağlık merkezleri dışında evde gerçekleşen ölümler, tanı konulmadan cenazeye temas edilmesi, kalabalık törenler sonrasında katılımcıların farklı yerleşimlere dağılması ve temaslı takibinin (%75 düzeyinde kalır) yetersizliğidir. Salgının kontrol altına alınması için güvenli defin uygulamalarının yanı sıra, şüpheli ve doğrulanmış vakaların izolasyonu, temaslıların karantinası, toplumda farkındalık programları ve hijyen eğitimleri gibi ek müdahaleler de devreye alınmıştır. Ayrıca, sağlık çalışanları için kişisel koruyucu ekipman kullanımı yaygınlaştırılarak bulaşın sağlık kurumlarında yayılması en aza indirilmeye çalışılmaktadır.
Vaka seyrindeki kırılma noktalarını ve ikiye katlanma sürelerini (doubling time) netleştirmek için haftalık verilerin yarı logaritmik ölçekte modellenmesi önerilmektedir. Aşağıda ki grafikler; haftalık yeni doğrulanmış vakalar, doğrulanmış ölümler ve kümülatif ölüm değerlerini vermektedir. (Kongo Demokratik Cumhuriyeti kaynaklı DSO verileridir.)
Laboratuvarımız verileri takip etmeye devam etmektedir.
* Bundibugyo farklı bir Ebola virüsüdür. Mevcut aşı virüsün bu türünde koruyuculuk sağlamamaktadır.
